Streszczenie 13
Abstract 15
Zusammenfassung 17
Przedmowa 19
Zespół autorski monografii 25
Słowo wstępne – od autorów 41
Cel i zakres pracy 43
ROZDZIAŁ 1
PRAPOCZĄTKI DZIEJÓW GÓRNICTWA 49
1.1. Wprowadzenie 50
1.2. Początki kultury materialnej 50
1.3. Człowiek pierwotny staje się górnikiem 52
1.4. Społeczność górnicza i podział pracy w neolicie 58
1.5. Osiągnięcia techniczne w podziemnym neolitycznym górnictwie krzemieni 59
1.6. Podsumowanie 62
ROZDZIAŁ 2
WYBRANE ZAGADNIENIA KULTURY MATERIALNEJ I JEJ NAUCZANIE NA AGH W KRAKOWIE 65
2.1. Wprowadzenie 66
2.2. Rola krzemieni w rozwoju kultury materialnej i cywilizacji 66
2.3. Pierwsi związani z AGH badacze dziejów techniki i technologii górniczej 67
2.4. Górnicze zwyczaje i tradycja 79
2.5. Podsumowanie 83
ROZDZIAŁ 3
BADANIA DZIEJÓW PRAGÓRNICTWA I STAREGO GÓRNICTWA 85
3.1. Wprowadzenie 86
3.2. Rola archeologii górniczej podczas badań prahistorii i historii górnictwa 89
3.3. Określenie chronologii 91
3.4. Stanowiska archeologiczno-górnicze 102
3.5. Znaleziska (źródła) w archeologii kopalnianej 103
3.6. Podsumowanie 104
ROZDZIAŁ 4
U ZARANIA TECHNIKI GÓRNICZEJ – NAJSTARSZE EUROAZJATYCKIE KOPALNIE KAMIENIA, RUD METALI I NIEMETALI 107
4.1. Wprowadzenie 108
4.2. Najstarsze kopalnie 111
4.3. Podsumowanie 137
ROZDZIAŁ 5
POZYSKIWANIE KRZEMIENI – GÓRNICZYCH SKARBÓW NEOLITU W EUROPIE 139
5.1. Wprowadzenie 140
5.2. Pierwsze narzędzia górnicze w paleolicie 140
5.3. Narodziny górnictwa podziemnego w Europie 143
5.4. Krzemionki Opatowskie – niepowtarzalne górnicze eldorado 145
5.5. Podsumowanie 153
ROZDZIAŁ 6
ZARYS STRATYGRAFII GÓR ŚWIĘTOKRZYSKICH ORAZ ZALEGANIA ZŁÓŻ WAŻNIEJSZYCH MINERAŁÓW I SKAŁ 157
6.1. Wprowadzenie 158
6.2. Stratygrafia Gór Świętokrzyskich 159
6.3. Ważniejsze złoża minerałów i rud w obrębie Gór Świętokrzyskich 174
6.4. Podsumowanie 183
ROZDZIAŁ 7
POCZĄTKI STAROŻYTNEGO GÓRNICTWA I HUTNICTWA ŻELAZA W REJONIE ŚWIĘTOKRZYSKIM 185
7.1. Wprowadzenie 186
7.2. Na tropie wielkiego odkrycia 187
7.3. Starożytne centrum górnictwa i hutnictwa świętokrzyskiego 190
7.4. Metody eksploatacji świętokrzyskich złóż żelaza 196
7.5. Podsumowanie 202
ROZDZIAŁ 8
FASCYNUJĄCE ODKRYCIE PRAKOPALŃ KRZEMIENI I JEGO DONIOSŁOŚĆ – PRACE DOKUMENTACYJNE I REWITALIZACYJNE 205
8.1. Wprowadzenie 206
8.2. Epokowe odkrycie geologa Jana Samsonowicza 206
8.3. Wstępne rozpoznanie pola górniczego 210
8.4. Dalsze dzieje badań archeologicznych i dewastacja neolitycznych podziemi 211
8.5. Prace archeologiczne Stefana Krukowskiego 215
8.6. Powojenne prace archeologiczno-zabezpieczające na polu górniczym 218
8.7. Powstanie rezerwatu archeologicznego w Krzemionkach 219
8.8. Podsumowanie 221
ROZDZIAŁ 9
KRZEMIONKI – CENTRUM NEOLITYCZNYCH KOPALŃ KRZEMIENIA PASIASTEGO W REJONIE GÓR ŚWIĘTOKRZYSKICH 223
9.1. Wprowadzenie 224
9.2. Rezerwat górniczo-geologiczny Krzemionki – zakres ochrony archeologiczno-przyrodniczej i trasy turystyczne 225
9.3. Informacje geologiczne 227
9.4. Zarys historii pragórnictwa w rejonie eksploatacji krzemienia 228
9.5. Informacje ogólne o kopalni krzemienia – systemy eksploatacji, wydobycie i perforacja górotworu 231
9.6. Podsumowanie 237
ROZDZIAŁ 10
BADANIA NAUKOWE KRZEMU, JEGO ZWIĄZKÓW W PRZYRODZIE I ZASTOSOWAŃ W TECHNICE. GENEZA ZŁÓŻ KRZEMIENNYCH 241
10.1. Wprowadzenie 242
10.2. Krzem i jego związki – historia odkrycia, występowanie oraz znaczenie dla przyrody i człowieka 242
10.3. Etymologia nazw „krzem”, „krzemień”, „krzemionka” 245
10.4. Rola i znaczenie krzemu w przyrodzie, gospodarce i technice 246
10.5. Geneza złóż krzemiennych 250
10.6. Geneza krzemieni z gąbek 254
10.7. Kolor, plamistość i pasiastość oraz patyna skał krzemionkowych 258
10.8. Krzemień i ogień oraz migracja ludzi 264
10.9. Podsumowanie 265
ROZDZIAŁ 11
CEL, ZAKRES I HISTORIA BADAŃ ARCHEOLOGICZNYCH ORAZ GÓRNICZO-GEOLOGICZNYCH NA TERENIE REZERWATU W KRZEMIONKACH 267
11.1. Wprowadzenie 268
11.2. Pierwsi ludzie w Górach Świętokrzyskich 269
11.3. Chronologia, rodzaj i sposób wydobycia krzemieni
w rejonie Gór Świętokrzyskich i na ziemiach polskich 271
11.4. Podsumowanie 281
ROZDZIAŁ 12
WSPÓŁPRACA EUROPEJSKICH GÓRNIKÓW Z ARCHEOLOGAMI GÓRNICZYMI PODCZAS BADAŃ I UDOSTĘPNIANIA PRAKOPALŃ I STARYCH KOPALŃ 283
12.1. Wprowadzenie 284
12.2. Laboratoryjne metody badań zabytków archeologicznych 285
12.3. Ochrona i zagospodarowywanie reliktów pragórnictwa
i dawnego górnictwa – współpraca specjalistów 286
12.4. Podstawy archeologii górniczej (geoarcheologii) i metody badawcze 288
12.5. Technika i zakres dołowych badań archeologicznych w prakopalniach i starych obiektach podziemnych 291
12.6. Kierunki badań prakopalń i starych kopalń w kraju i w Eurazji 292
12.7. Prakopalnie w Eurazji – dalsze kierunki badań 294
12.8. Podsumowanie 296
ROZDZIAŁ 13
UDZIAŁ GÓRNIKÓW W ZABEZPIECZANIU ZABYTKOWYCH PODZIEMI W KRZEMIONKACH 301
13.1. Wprowadzenie 302
13.2. Zagrożenia i problemy konserwatorskie na terenie planowanego rezerwatu 303
13.3. Idea i początki tworzenia rezerwatu archeologicznego oraz pierwsze projekty zabezpieczeń 305
13.4. Historia współpracy górników z archeologami w latach 1958–2018 podczas badań, zabezpieczania i modernizacji zabytkowych podziemi 310
13.5. Podsumowanie 319
ROZDZIAŁ 14
ZAGOSPODAROWANIE GEOTURYSTYCZNE KOPALŃ W KRZEMIONKACH 321
14.1. Wprowadzenie 322
14.2. Początki powojennej turystyki zorganizowanej w 1958 roku 323
14.3. Bezpieczne przygotowanie obiektu podziemnego i obsługa ruchu turystycznego 327
14.4. Problematyka zabezpieczenia i rekonstrukcji neolitycznych kopalń w Krzemionkach 328
14.5. Trasy turystyczne i ich zabezpieczanie 329
14.6. Zakres robót górniczych wykonanych przy obecnej trasie turystycznej
w latach 2019–2021 340
14.7. Podsumowanie 343
ROZDZIAŁ 15
PREKURSORZY I ZASŁUŻENI BADACZE PRAKOPALŃ KRZEMIENI 347
15.1. Wprowadzenie 348
15.2. Jan Samsonowicz (1888–1959), profesor, członek rzeczywisty PAN, archeolog, paleontolog, geolog, odkrywca prakopalń krzemienia pasiastego 349
15.3. Stefan Krukowski (1890–1982), profesor, nestor archeologów polskich, badacz złóż krzemienia, kustosz, zwany Wielkim Mistrzem Paleolitu 354
15.4. Tadeusz Roman Żurowski (1908–1985), architekt, archeolog, konserwator zabytków, wieloletni kierownik prac archeologicznych i popularyzator neolitycznych kopalń w Krzemionkach 358
15.5. Kazimierz Bielenin (1923–2011), profesor, wybitny uczony, archeolog, muzealnik, historyk sztuki, zasłużony badacz starożytnego hutnictwa i górnictwa świętokrzyskiego 363
15.6. Zenon Duda (1935–2022), wybitny ekspert górniczy, nauczyciel akademicki AGH, pasjonat pragórnictwa i tradycji górniczych 369
15.7. Maciej Pawlikowski (ur. 1947), profesor, specjalista w zakresie mineralogii, petrografii, geochemii i petroarcheologii, wieloletni nauczyciel akademicki AGH, badacz minerałów i skał 375
15.8. Podsumowanie 379
ROZDZIAŁ 16
PIĘKNO ZAKLĘTE W KAMIENIU 381
16.1. Wprowadzenie 382
16.2. Symbolika kamieni 383
16.3. Piękno krzemieni 389
16.4. Podsumowanie 391
ROZDZIAŁ 17
PROBLEMY OCHRONY KOPALŃ KRZEMIENIA PASIASTEGO 395
17.1. Wprowadzenie 396
17.2. Czynniki sprzyjające dewastacji neolitycznych kopalń 398
17.3. Podsumowanie 407
ROZDZIAŁ 18
KALENDARIUM BADAŃ I DZIAŁALNOŚCI ARCHEOLOGICZNO-GÓRNICZNEJ W REJONIE KRZEMIONEK 409
18.1. Wprowadzenie 410
18.2. Pierwsze prace udostępniające 410
18.3. Prace wykonane po II wojnie światowej (w okresie PRL) 411
18.4. Prace wykonane po 1989 roku (w okresie RP) 412
ROZDZIAŁ 19
TERMINOLOGIA – WAŻNIEJSZE POJĘCIA, DEFINICJE I NAZWY 417
19.1. Wprowadzenie 418
Zakończenie 433
Bibliografia 437